palnet

دانشنامه منبت کاری


منبت کاری :

منبت کاری چوب یکی از صنایع دستی ایران است که ریشه کلمه منبت از کمه نبات (گیاه) گرفته شده و به معنی رویانیده می باشد. این هنر اصیل ایرانی هنر کنده کاری بر روی چوب است و نقش‌ها به صورت نقش برجسته روی زمینه کار قرار می‌گیرند. مواد اولیه منبت انواع چوب درختان است که هر چه جنس چوب محکم تر و فشرده تر باشند کار منبت بهتر و زیباتر و بادوام تر خواهد بود. این هنر دستی نماد احساس، ادراک ، اندیشه و خلاقیت هنرمندان که با ذوق و سلیقه سرشار، اثر هنری را ابداع می کنند. شیراز و آباده از مراکزی هستند که در آن منبت کاری به صورت حرفه ای انجام می شود و آنچه امروز به نام منبت آباده شناخته می شود شیوه ای از منبت است که در ظرافت و امتناع از تقلید و همچنین به کار بردن ابتکار و فکر در طرح و نقشه کاملا منحصر به آباده می باشد که به جاهای دیگر بسط پیدا کرده. منبت کاری در ایران پیشینه ای بسیار طولانی دارد و یادگاری از دوران گذشته می باشد.

 

تاریخچه هنر منبت کاری:

از هزاران سال پیش مردمان عادی از چوب به عنوان ماده اولیه ارزان و در دسترس استفاده می کردند از این رو نمیتوان تخمین دقیقی از تاریخچه هنر منبت کاری در جهان به دست داد. از طرفی ماندگاری چوب در برابر عوامل طبیعی چندان زیاد نیست و در اثر گرما، رطوبت و دیگر عوامل طبیعی دستخوش تغییر شده و فرسایش می یابد، بنابراین از آثار چوبی منبت کاری قدیمی اثری در دست نیست. 

در ایران منبت کاری قدمتی چند هزار ساله دارد و خاستگاه و نقطه آغازین منبت ایران شهرستان ملایر می باشد و روی دسته شمشیرها ، نیزه ها و سپرهای چوبی ارتشیان مادها و هخامنشیان توسط اهالی ملایر منبت کاری صورت می گرفته و پس از آن به درب و پنجره و مبلمان امروزی تسری یافته است. منبت گل و مرغ ملایر به عنوان یکی از کهن ترین سبکهای منبت ایران است.

 

چوب مورد استفاده در منبت کاری:

استاد منبت کار بنا بر رنگ و جنس کاری که می خواهد بسازد از میان چوب های گوناگون چوب مناسب را انتخاب می کند. در این میان تعدادی از چوبها از بقیه کاربری بیشتری در ساخت آثار هنری منبت کاری دارند.

چوب گردو

چوب گلابی

چوب چنارف نارون

چوب راش

چوب تبریزی

و ….

این چوب ها هر کدام رنگ منحصر به فردی دارند که در آفرینش های هنری کمک قابل توجهی به زیبایی نهایی اثر می کنند.

 

سبک های منبت کاری :

بنا بر روش های گوناگون ساخت منبت این هنر به سه دسته تقسیم می شود:

حکاکی

برجسته نمایی

پیکر تراشی

 

دقت در انتخاب چوب برای منبت کاری:

از آنجایی که چوب مورد استفاده باید بتواند استحکام و زیبایی خود را حفظ کند لازم است تا در انتخاب چوب سختگیرانه عمل کرد. چوب استفاده شده باید فشرده و محکم باشد استفاده از چوب های نرم با بافت نه چندان سخت جایی در منبت کاری ندارد. علاوه بر فشردگی و استحکام چوب باید به سلامت و یکپارچگی آن نیز توجه شود.

 

مراحل اجرای کارمنبت کاری

1. ابتدا شخص منبت کار باید طرح منبت را انتخاب کند.

2. سپس منبت کار باید طرح را روی چوب منتقل کند.

3. قطعه ی کار را به گیره بسته و سطح چوب را در صورت نیاز نفت بزند تا چوب نرم شود.

4. پس از گذشت مدتی با مغار شفره طرح را باید از زمینه جدا نمود.

5. سپس زمینه را با مغار تخت صاف و یکنواخت کند. این کار با دستگاه فرزدستی نیز می توان انجام داد.

6. سپس طرح را با مغارهای مختلف فرم داده و روی آنها را تزئین کرد.

در منبت کاری معمولا با دست چپ مغار و چکش با دست راست گرفته شده و استفاده می شود. نحوهی نگه داشتن مغار و زاویهی قرار دادن آن روی چوب میزان برداشت بار از روی چوب را تعیین می کند. اگر زاویه قرار تیغ مغار روی چوب، با سطح چوب زیاد باشد. میزان باربرداری بیشتر می شود و اگر این زاویه کمتر شود میزان باربرداری کمتر می شود. دقت کنید زمانی که مغار را به صورت عمودی نگه داشته اید و برای خط انداختن روی آن ضربه می زنید، هنگام خارج کردن مغار از داخل چوب هرگز آنرا به جلو و عقب نکشید.

بلکه باید مغار را به چپ و راست تکان داده و از چوب خارج کرد. پس از تمام شدن کار می توان سطوح کار را با سمباده، پرداخت نمود که این کار را معمولاً رنگ کاران هنگام رنگ آمیزی انجام می دهند. سعی کنید که با کف دست به مغار ضربه نزنید. بلکه این کار را با چکش انجام دهید زیرا باعث آسیب رسیدن به عصبهای دست می گردد و همچنین پس از مدتی کارکردن مچ دست دچار درد می گردد. قبل از منبت کاری انتخاب چوب خیلی مهم می باشد. چوبی بدون گره، محکم، با بافت ریز و راست تار از عوامل مهم انتخاب چوب می باشد. البته برروی موادی غیر از چوب نیز کنده کاری می کنند. مانند عاج، استخوان و صدف که آنها را درون چوب جاسازی می کنند.