palnet

دانشنامه جوک کاری


جوک کاری :

جوک کاری هنر اصیل و مختص شهر شیراز است که ساخت آن نیاز به ظرافت فراوان دارد. جوک کاری به معنی جوکوب کردن و قطعه قطعه کردن چوب است. جوک هنری است یکپارچه از چوب و از ابتدا تا پایان کار هیچگونه رنگ و موادی اضافه نمی گردد. این هنر ابتدا به شکلی بسیار ساده از ترکیب دو یا سه رنگ چوب به شکلی ابتدایی کار می شده اما به تدریج با همت استاد مرحوم حاج جواد جوریزی از آثار کاشی کاری ، آجر کاری ، خاتم و دیگر هنرها الهام گرفته شده و به شکل تکامل یافته امروزی می رسد. در هنر جوک کاری از مواد و مصالحی مانند چوب (نارنج، گردو، عناب و چنار)، چسب، نخ و مواد محافظ پوشاننده (روغن جلا و پلی استر) در تزئین در، مبلمان، دور جعبه‌ها و قاب‌های منبت، خاتم کاری و معرق کاری استفاده می‌شود.  این صنایع دستی از نظر فرهنگی و هنری دارای ارزش والایی است و به عنوان یکی از هنرهای مهم و ارزشمند مورد توجه است و امروزه هیئت های عزاداری ، مساجد ، اداره اوقاف و امور خیریه جهت ساخت درب مقابر امامزادگان  ، طبق های نفیس عزاداری و… از هنر جوک استفاده میکنند.

 

پیشینه تاریخی هنر جوک کاری :

این هنر که وابسته به چوب است قدمتش به قرن دوم هجری می رسد و پس از پیدایش خاتم در انزوا قرار می گیرد. حدود 25 سال است که هنر جوک کاری مجددا به حیات خود ادامه می دهد.قدمت جوک کاری حدودا به 800 سال قبل می رسد. قدیمی ترین اثر جوک ایران ، "منبر" و "در" مسجد جامع عتیق شیراز است که به قرن دوم هجری و زمان لیث صفاری بر می گردد، که اولین آثار موجود از منبر چوبین جوک بوده و در شکل های تکامل یافته تبدیل به معرق و خاتم شده است. همه هنرها در زمان صفویه به نقطه اوج خود رسیده اند و جوک کاری نیز از این قاعده مستثنا نبوده است.

 

مراحل ساخت جوک :

هنر جوک کاری از سه مرحله ساخت تشکیل شده است که مرحله نخست آن سه پری بریدن چوب‌ها است پس از آن این چوب‌هایی که به شکل مثلث شده را به شکل شش و هشت پر در می‌آورند و می‌برند و مرحله سوم چسباندن بر روی زیرکار چوبی که معمولا چوب جنگلی است.

 

تفاوت جوک کاری و خاتم کاری :

جوک هنر ریزه ریزه ساختن اشیا است که برخلاف خاتم کاری درآن بجای استخوان از چوب گردو و عناب استفاده میکنند و جوک مثل خاتم تنها در روکاری به کار گرفته نمی‌شود بلکه گاهی به صورت جازنی و گاهی هم به عنوان یک عضو اصلی از یک شیء خاص مثلاً به عنوان کلاف اصلی چهارچوب استفاده می‌شود.پس در این هنر مواد مورد استفاده تنها چوب است .در واقع نوعی چیدمان با قطعات ریز چوبی است، که برخلاف خاتم ، تمام مراحل تولید، اعم از تهیه و آماده کردن چوب ها تا تهیه نقشه، پیچیدن نقش مایه ها و جازنی قامه ها و نهایتاً پرداخت و جلاکاری اثر به صورت متمرکز در یک کارگاه و توسط یک هنرمند واحد به انجام می رسد.